Độc quyền chân lý thì tai hoạ khôn lường

“Với giải thưởng dịch thuật Phan Châu Trinh, tôi nghĩ rằng từ đây các tác phẩm do tôi dịch sẽ có thêm cơ hội để dễ dàng tiếp cận bạn đọc. Đấy là điều quan trọng nhất. Giải thưởng sẽ làm cho tôi tự tin hơn và dĩ nhiên cũng là nguồn động viên rất lớn đối với tôi”, Phạm Nguyên Trường bắt đầu câu chuyện.

Đã và đang trải qua các chủ đề dịch thuật khác nhau, ông có thấy sự khác biệt giữa một bản dịch khoa học tự nhiên với khoa học xã hội, với khoa học chính trị ở Việt Nam?

Tôi nghĩ rằng không khác nhau nhiều, dù dịch tác phẩm loại nào thì người dịch cũng phải chuyển ngữ một cách trung thành tác phẩm mình dịch, lý tưởng nhất là tạo cho người đọc văn bản dịch cảm giác như người bản ngữ đọc văn bản nguồn vậy. Khoa học thuần tuý, khoa học xã hội, chính trị hay văn học thì cũng vậy thôi. Còn dịch xong, người ta biên tập, cắt xén và bạn có đồng ý hay không lại là chuyện khác.

Tất nhiên, tôi biết bạn đang muốn hỏi về sức tác động ra xã hội, cái này hoàn toàn phụ thuộc vào mối ưu tư của từng độc giả và từng thời cuộc mà họ có quan tâm khác nhau.

Các dịch phẩm của ông có ưu tiên theo chủ đề?

Tôi nghĩ là tôi không ưu tiên chủ đề nào cả. Có thể tôi dịch nhiều tác phẩm về chính trị xã hội hay chế độ toàn trị hơn là vì tôi đã tìm được nhiều tác phẩm như thế hơn, chứ đấy hoàn toàn không phải là chủ ý của tôi.

Trong quá trình dịch, ắt có nhiều tiểu luận, cuốn sách sẽ không được phép dịch, hoặc dịch nhưng không được xuất bản chính quy. Ông có buồn không?

Tôi nghĩ rằng chẳng ai có thể cấm tôi dịch bất kỳ tác phẩm nào, đấy là nói nếu tôi chỉ dịch và giữ sản phẩm của mình trong bộ nhớ của máy tính. Còn xuất bản? Dĩ nhiên, đã làm việc thì ai cũng muốn thấy thành quả thật sự của mình. Người viết hoặc dịch dĩ nhiên muốn thấy tác phẩm của mình được in. Nó chứng tỏ rằng bạn đã thực sự làm việc có kết quả, và còn nhuận bút nữa; không nhiều, nhưng cũng có ý nghĩa lắm chứ.

Nhưng nếu chưa in được thì cũng không sao, bây giờ có mạng internet, có blog cá nhân, mình có thể tự công bố. Một nhà văn Liên Xô, ông Vasily Grossman, tác giả cuốn Cuộc đời và số phận, từng nói: “Muốn có tác phẩm được in thì trước hết phải có bản thảo đã”. Tôi không buồn, vì, như đã nói, tôi dịch trước hết là để đáp ứng nhu cầu nội tâm của chính mình và chia sẻ với bạn bè tâm giao. Bạn bè tâm giao có thể đọc những bản dịch của tôi trên mạng.

Ngoài việc truyền bá kiến thức, ông thấy dịch thuật còn có những tác động gì đối với đời sống, đối với xã hội?

Khi nói đến dịch thuật, người ta thường bàn đến khía cạnh truyền bá kiến thức của nó. Điều đó dĩ nhiên là đúng. Nhưng còn một điều nữa, đấy là ảnh hưởng của dịch thuật đối với ngôn ngữ dân tộc, đối với phương pháp tư duy. Và khi nói tới ảnh hưởng của dịch thuật đối với ngôn ngữ, người ta thường nhắc tới Martin Luther, người đã dịch Tân ước (vào năm 1522) và Cựu ước (năm 1534) từ tiếng Latinh sang thổ ngữ miền trung nước Đức và đã khiến cho bộ phận ngôn ngữ ấy sau này trở thành ngôn ngữ chuẩn của nước Đức.

Dù chưa có những nghiên cứu về ảnh hưởng cụ thể của dịch thuật đối với tiếng Việt, nhưng tôi tin chắc rằng việc dịch Tam tạng – kinh điển của đạo Phật, dịch các trước tác của Khổng giáo và các tiểu thuyết kinh điển của Trung Quốc sang chữ Nôm và sau này là sang chữ quốc ngữ, cũng như việc dịch các tác phẩm văn học và khoa học từ tiếng Pháp, tiếng Anh và tiếng Nga sang tiếng Việt đã có những đóng góp rất lớn vào quá trình phát triển của tiếng Việt hiện đại. Chỉ cần đọc một vài tác phẩm viết cách đây khoảng 100 năm và so sánh văn phong của những tác phẩm đó với những tác phẩm được xuất bản gần đây, chúng ta cũng sẽ thấy ngay rằng tiếng Việt đã rõ ràng, mạch lạc, trong sáng hơn rất nhiều.

Ngôn ngữ trong sáng hơn, mạch lạc hơn tức là phương pháp tư duy của chúng ta cũng trong sáng, mạch lạc hơn. Có người đã viết trên mạng rằng đọc sách về kinh tế, xã hội, luật pháp bằng tiếng nước ngoài dễ hiểu hơn đọc bằng tiếng Việt, nếu điều này đúng thì chúng ta còn phải làm việc nhiều nữa để tiếng Việt, một trong những di sản quý báu nhất mà cha ông đã để lại cho chúng ta, trở thành trong sáng hơn nữa, hợp logic hơn nữa.

Người ta học điều gì hay cần học điều gì từ những cuốn sách có tính cách tiên tri và phản biện xã hội mạnh mẽ?

Tôi nghĩ rằng những người trí thức cấp tiến thường muốn giải quyết cái ác trong xã hội một lần cho mãi mãi bằng phương cách đơn thuần là tổ chức lại xã hội. P.I. Novgorodsev trong bài viết Bàn về phương hướng và nhiệm vụ của giới trí thức Nga (1918) đã cảnh cáo: “Nhưng nếu cuộc đấu tranh chống lại cái ác trong xã hội là nhiệm vụ cao cả nhất của quá trình xây dựng quốc gia thì thử nghiệm việc đào tận gốc trốc tận rễ ngay lập tức và toàn triệt cái ác chỉ là niềm tin mù quáng của lý trí con người, hoá ra lại là một cái ác khủng khiếp hơn rất nhiều và sẽ đưa đến những tai hoạ còn nặng nề khó chịu hơn nhiều”. Đã như thế rồi mà lại độc quyền chân lý nữa thì tai hoạ không biết thế nào mà lường. Tôi nghĩ mọi người đã nhận ra kết quả của những việc làm đầy hoang tưởng là như thế nào. Cho nên, một lần nữa, chế độ dân chủ và tự do cạnh tranh lại là con đường đúng đắn, con đường này tưởng như chậm chạp, nhưng chắc chắn và nếu có những bước đi sai lầm thì cũng không lớn, có thể dễ dàng sửa chữa được.

Mỗi xã hội, mỗi đất nước, tuỳ từng lúc mà cần có những sách tư tưởng khác nhau. Ông có nghĩ về những quyển sách như vậy cho xã hội Việt Nam hiện nay và tương lai gần không?

Tất nhiên là thế rồi. Mỗi lúc, mỗi giai đoạn cần có những tư tưởng hướng đạo khác nhau. Tôi nghe một anh bạn người Pháp nói rằng cuốn Đường về nô lệ có thời là cẩm nang của các nhà cải cách Trung Quốc, còn bây giờ thì cuốn Nền dân trị Mỹ (đã dịch sang tiếng Việt) và cuốn Chế độ cũ và cách mạng (chưa dịch) đều của Alexis de Tocqueville hiện đang là best-seller bên đó.

Bây giờ chúng ta đang muốn xây dựng nền kinh tế thị trường thì sách viết về những nguyên lý của nền kinh tế thị trường tự do thật sự, viết về những lợi thế của nền kinh tế thị trường và phê phán chủ nghĩa tư bản hoang dã, chủ nghĩa tư bản ô dù, theo tôi là những tác phẩm cần được quảng bá rộng rãi. Hay, nước ta đất chật, người đông, rừng đã hết vàng mà kinh tế biển lại èo uột thì cuốn Ảnh hưởng của sức mạnh trên biển đối với lịch sử 1660 – 1783 của A. Mahal là tác phẩm mà những người làm chính sách rất nên đọc. Cùng với nền kinh tế thị trường, chúng ta còn muốn đồng bào của mình được sống trong một xã hội dân chủ tự do, mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, đều có cơ hội như nhau… nghĩa là cũng cần những tác phẩm nói về cách thức hoạt động của xã hội dân chủ, để dần dần người ta theo đó mà làm. Tôi vẫn đang nghĩ đến những tác phẩm như thế. Chỉ đáng tiếc là, như tôi đã nói, sức người có hạn.

Tại đất nước có môi trường dịch thuật và giáo dục như Việt Nam hiện nay, ông nghĩ công việc dịch nên hướng đến hay nên dừng lại ở những giới hạn nào trong việc tác động cộng đồng?

Tôi nghĩ đưa một ý tưởng mới vào xã hội thì cũng tương tự như một phát minh khoa học. Không ai biết nó sẽ tác động như thế nào, tích cực hay tiêu cực. Cho nên tôi nghĩ chẳng ai có thể xác định được phương hướng hay giới hạn trong việc tác động cộng đồng. Chỉ có một điều chắc chắn là những xã hội có tự do ngôn luận là những xã hội tiến bộ nhanh hơn. Các tư tưởng nên được để cho tự do cạnh tranh với nhau, người đọc của chúng ta thông minh lắm, họ sẽ chọn được những điều bổ ích, có lợi cho đời sống của họ.

Nhìn lại môi trường dịch thuật từ năm 2000 đến nay, bỏ qua những rào cản và hạn chế, ông nghĩ sách dịch đã tác động những điều gì hữu ích đến người đọc và xã hội Việt Nam?

Tôi không có điều kiện theo dõi chuyện này và có lẽ cũng khó mà nói được rằng một ý tưởng mới xuất hiện trên công luận là do dịch thuật hay do các học giả trong nước tự nghĩ ra. Nhưng có lẽ dịch thuật đã có tác động, thí dụ, trước đây không thấy ai dùng thuật ngữ “chế độ toàn trị”, bây giờ thuật ngữ này trở thành thông dụng rồi. Hay, tôi từng nghe một người khá nổi tiếng nói nhiều lần đại ý rằng khát vọng tự do thì ai cũng có, nhưng để có dân chủ thì mọi người đều phải học. Ban đầu hãy học đã, rồi sau đó người ta sẽ hành xử theo những tiêu chuẩn của chế độ dân chủ.

Những cuốn sách mà ông đang và sẽ dịch?

Nước ta đang trải qua giai đoạn chuyển mình dữ dội, xã hội, phải nói, đang đứng trước ngã ba đường, nhiều vấn đề không thể lý giải nổi, tôi nghĩ rằng sách văn học và dịch sách văn học không đáp ứng được những nhu cầu nội tâm của mình và có thể của cả bạn đọc nữa. Những cuốn sách tôi chọn vẫn theo chiều hướng mà chúng ta đã nói bên trên.

Thực hiện: Hiền Hoà

Chân dung hội hoạ: Hoàng Tường